33107 |
maat houden bij het dorsen |
slaghouden:
šlāxhaldǝ (L270p Tegelen)
|
Wanneer men met meer dan één man dorst, moet men goed de maat houden; zie ook de algemene toelichting bij deze paragraaf. In dit lemma staan de benamingen voor dit houden van de juiste maat bijeen. De uitdrukking boekweit dorsen, of beter: boekweitkoek dorsen of - slaan (en heteroniemen, zie het lemma ''boekweit'', 1.2.10) betekent doorgaans: "ritmisch, op maat dorsen"; de term is een onomatopee. Soms ook betekent de uitdrukking dat alle dorsers tegelijk slaan ten teken dat het dorsen klaar is. In L 326 merkt de zegsman opdat deze uitdrukking "verkeerd dorsen" betekent. Trompen is wel de benaming voor het ritmisch luiden van de kerkklok; vergelijk ook het type luiden zelf. Voor de fonetische documentatie van het woord [dorsen], zie het lemma ''dorsen'' (6.1.1).' [N 14, 12 en 14b; JG 1a, 1b; monogr.]
I-4
|
32544 |
maatmand |
vats mandje:
vāts mɛntjǝ (L270p Tegelen
[(ovaal mandje voor ± 20 kg aardappels)]
)
|
Mand met bepaalde inhoudsmaat. Zie ook het lemma ɛvatɛ in wld II.3, pag. 159-160.' [N 20, 50; N 40, 94; N 40, 95; monogr.]
II-12
|
29810 |
machinale steen |
geperste steen:
gǝpę ̞rs˱dǝ štęj.n (L270p Tegelen),
strangperssteen:
štraŋpę ̞rsštęj.n (L270p Tegelen)
|
Machinaal gevormde baksteen. [N 30, 54f]
II-8
|
24879 |
madeliefje |
meelzoetje:
maelzäodje (L270p Tegelen),
mael’zäodje (L270p Tegelen),
meizoetje:
męlzø̄tjǝ (L270p Tegelen)
|
Bellis perennis L. Een zeer algemeen voorkomend plantje met losse witte bloempjes, die aan de uiteinden paarsrood kunnen aanlopen, met een geel hartje. Het komt voor in weilanden, op gazons en in bermen en bloeit bijna het hele jaar door, vooral van april tot september. Het varieert in hoogte van 5 tot 15 cm en wordt ook vaak meizoentje genoemd. Door de onzekere etymologie van het woord meizoentje, waarin mei- oorspronkelijk vermoedelijk eerder "weide" dan "mei(maand)" betekent, met zijn vele (volksetymologische) vervormingen, is de onderverdeling van de verschillende typen zeer globaal gehouden. Invoeging van -l- (en -r-) komt voor onder meibloempje en meizoetje; de betrokken varianten staan telkens achteraan in de behandeling van de woordtypen; molenzoetje is echter apart gehouden. [A 17, 1a; A 49B, 1a; L 40, 81; monogr.] || madeliefje
I-5, III-4-3
|
17554 |
mager |
mager:
mager (L270p Tegelen, ...
L270p Tegelen),
māgǝr (L270p Tegelen),
schraal:
sjraol (L270p Tegelen, ...
L270p Tegelen,
L270p Tegelen),
spenerig:
spenerig (L270p Tegelen)
|
Gezegd van klei die zich ten gevolge van ingemengde vreemde bestanddelen, onverweerde steensoorten, zand etc., bij het wrijven van de met water bevochtigde massa tussen de vingers min of meer korrelig voordoet. [N 49, 12b] || mager [schrepel, schraal] [N 10 (1961)] || mager; Hoe noemt U: Mager, niet vet, gezegd van voedsel (schraal, schrekel) [N 80 (1980)]
II-8, III-1-1, III-2-3
|
34128 |
mager kalf |
schier kalfje:
šīr kɛlfkǝ (L270p Tegelen),
slecht kalfje:
šlɛxt kɛlfkǝ (L270p Tegelen)
|
[N 3A, 147b]
I-11
|
33830 |
mager paard |
scharminkel:
šarmeŋkǝl (L270p Tegelen)
|
[N 8, 62m]
I-9
|
34127 |
magere koe |
schraag:
šrāx (L270p Tegelen)
|
[N 3A, 147a]
I-11
|
32984 |
mais |
maïs:
mai̯s (L270p Tegelen),
męi̯s (L270p Tegelen
[(na 1900)]
),
turks(e) weit:
tø̜rksǝ węi̯t (L270p Tegelen
[(vroeger)]
)
|
Zea mays L. Hoogopschietende graansoort met bloeikolven. Vroeger (in Q 14 wordt gepreciseerd: "vóór 1915") alleen als kippevoer bekend; maar de laatste decennia hoe langer hoe meer geteeld als veevoeder. Maïs wordt tegenwoordig op rijen gezet met een afstand van ongeveer 50 cm. Turkentarwe (naar de vreemde herkomst) was de oude en vrij algemene Zuidnederlandse benaming die door het veel kortere maïs verdrongen werd. Het type korentjestarwe, lett. "korreltjes-tarwe", dial. ''kurkentarwe'', is wel een volksetymologie van turkentarwe; in de veelvuldig voorkomende doubletten verschilt alleen de eerste medeklinker. De Vorsense opgave pǝtruk komt uit het Waalse peûs d''trouc'' (pois de Turc), "erwt uit Turkije". Zie afbeelding 1, g.' [N P, 22; JG 1a, 1b; L lijst graangewassen, 4; monogr.; add. uit N 15, 1b]
I-4
|
33025 |
mais oogsten |
afdoen:
āf˱dōn (L270p Tegelen),
plukken:
plø̜kǝ (L270p Tegelen)
|
De maïskolven van de planten aftrekken. Het object van de handeling is steeds maïs -vergelijk het lemma ''mais'', 1.2.12- of maïskolven -vergelijk het lemma ''maiskolf'', 1.3.9-.' [N Q, 21; monogr.]
I-4
|